Jak to działa?

Lekkie pociągnięcie za wodzę (żółta strzałka) powoduje wywarcie nacisku na dość dużą powierzchnię przeciwnej strony głowy. Koń znacznie chętniej odpowiada na tak rozłożony nacisk (pchanie – ustępuje od niego), niż na skoncentrowany na kąciku warg nacisk wędzidła (ciągnięcie). Pociągnięcie za obie wodze (lub na zmianę – lewa/prawa) wywiera nacisk na “całą” głowę łącznie z potylicą – koń opuszcza głowę i się “poddaje”. W przypadkach awaryjnych próba zatrzymania przez “piłowanie” (naprzemienne działanie prawą i lewą wodzą) nie robi koniowi żadnej krzywdy (w odróżnieniu od wędzidła).

Zalety

Widoczne na pierwszy rzut oka – koń jest znacznie spokojniejszy, zrelaksowany, znacznie chętniej odpowiada na pomoce, a przede wszystkim bez strachu, że zostanie zaszarpany można posadzić na niego zupełnego nowicjusza. W rzeczywistości szkółkowo-wakacyjnej ma to OGROMNE znaczenie jeśli chcemy, żeby chciał i potrafił zrobić coś więcej niż człapać “za ogonem ” w zastępie.

Uczyniliśmy to regułą – nikt nie dostanie u nas do ręki wodzy na których drugim końcu jest wędzidło. “To tak jak dać małpie brzytwę” – może to porównanie nie jest grzeczne i eleganckie, ale czasem przerażająco prawdziwe. Korzyści z takiej sytuacji wyciąga nie tylko koń – ponieważ nie boimy się sadzać początkujących na dobrze wyszkolonym koniu, to koń uczy jeźdźca, który dzięki temu znacznie szybciej osiąga postępy.

Ludzie reagują różnie – niektórzy (takich jest coraz więcej) reagują entuzjastycznie, innym (większość początkujących) jest wszystko jedno bo widocznie tak ma być. Spotykam się też ze stwierdzeniem – “ten koń mnie nie słucha, bo nie ma wędzidła. Jakby miał to by było OK”. Jeśli koń Cię nie słucha, to dlatego, że nie umiesz poprosić – nie ważne co ma a czego nie ma w pysku. Jeśli jeździectwo zamieni się w pewnej chwili w próbę sił to koń ZAWSZE wygra, choćby nie wiem co na niego założyć.

Oczywiście nic nie jest idealne, jak powiedział lis w “Małym Księciu”. Minusem są w tym przypadku stworzone przez człowieka przepisy, które nie pozwalają na start w takim ogłowiu w praktycznie żadnych zawodach, bo uznane jest za “nieregulaminowe”. Pewnym wybiegiem może być założenie na nie ogłowia z wędzidłem “tak, żeby było”. Pozostaje mieć nadzieję, że pewnego dnia to się zmieni, i na pewno będzie to z korzyścią dla koni.

Wszystkich zainteresowanych szczegółami, którym nieobca jest mowa Shakespeare’a, zapraszam na http://www.bitlessbridle.com.

Arabski wynalazek

W 711 roku naszej ery Maurowie najechali Półwysep Iberyjski, którym mieli władać przez następne 800 lat. Wraz z pomarańczami, oliwkami, matematyką, poezją i muzyką przywieźli ze sobą coś, co być może przyczyniło się do zwycięstwa ich armii dosiadającej małych pustynnych koników nad hiszpańską jazdą. Nazywali to ‘al-hakma’…’la jaquima’ (czyt. hakima)…’hackamore’…
Hakma było pierwotnie czymś w rodzaju nachrapnika, uplecionego z tego, co było pod ręką, i używane do jazdy na wielbłądach. Gdy Arabowie dosiedli koni, zaadaptowali ten wynalazek do nowych wierzchowców. Najeżdżając Hiszpanię mieli już za sobą setki lat praktyki jego stosowania. Maurowie nie byli niedostępnymi tyranami – przez 800 lat ich rządów Hiszpanie wiele się nauczyli; wnieśli też coś od siebie – kiełzna z łyżką dotykającą podniebienia (spade bits). Ta właśnie mieszanka dała podwaliny sekwencji szkolenia koni: hackamore – dwie pary wodzy – kiełzno, która miała się stać symbolem kalifornijskiego vaquero. Wraz z konkwistadorami hiszpańska tradycja jeździecka dotarła do Nowego Świata. A tam czekały inne wyzwania – kawaleria zamieniła się w konie do pracy z bydłem, hiszpańskie siodło bojowe doczekało się rożka, a hakma ewoluowało w jaquima.
Prawidłowo używane hackamore jest być może najlepszym ogłowiem jakie kiedykolwiek wynaleziono. Całe szkolenie konia może przebiegać z użyciem hackamore ani razu nie dotykając jego pyska, i dopiero gdy już potrafi wszystko to, co kiedykolwiek będzie potrzebne stopniowo przechodzi się na kiełzno. Cały ten proces, doprowadzony do perfekcji w Starej Kalifornii trwa, w zależności od konia, od roku do 2 lat lub dłużej – najpierw ok. roku w hackamore, później ok. roku stopniowe przechodzenie na kiełzno. Przejście następuje przy użyciu 2 par wodzy, do hackamore i kiełzna, przy czym stopniowo coraz mniej używa się wodzy hackamore.

Zasada działania

Po pierwsze i najważniejsze – hackamore NIE DZIAŁA NA NOS! Działa znacznie ciekawiej i subtelniej – na żuchwę. Bosal jest tak dopasowany, że jego ramiona zaraz nad węzłem dotykają żuchwy nieco za dolną wargą ilekroć pociągniemy za wodze. Gdy wodze są luźne, bosal nie dotyka żuchwy. Aby osiągnąć takie działanie, część nosowa spoczywa stosunkowo wysoko, a bosal jest tak ukształtowany aby nie zahaczał o górną szczękę. Dolna jego część jest tak dopasowana, że zakres jego ruchomości zanim dotknie żuchwy to około 3-6 cm. Takie ustawienie zachęca konia do zganaszowania się, gdyż przy głowie ustawionej prostopadle do podłoża ramiona bosala nie dotykają żuchwy na luźnej wodzy. Fiador nie jest używany, bo upośledzałby ruchomość bosala. Aby osiągnąć najlepsze rezultaty, bosal powinien działać na żuchwę ok 5-8cm za dolną wargą, gdyż jest to miejsce najbardziej wrażliwe. Jedynym zastosowaniem części nosowej bosala jest utrzymanie go w odpowiedniej pozycji na końskim nosie. Odpowiednie dopasowanie bosala nie jest rzeczą prostą. Będzie działał trochę inaczej na każdym koniu, również dopasowanie może się nieco zmienić w trakcie jazdy, gdy bosal się rozgrzeje.

Użycie wodzy

Tradycyjne wodze hackamore to mecate – zazwyczaj 22-stopowa lina pleciona z końskiego włosia, zakończona chwościkiem o nazwie mota. W wersji ekonomiczno-współczesnej – lina nylonowa odpowiedniej średnicy. Odpowiedniej, tzn. takiej jak używany bosal – dopuszczalne odstępstwo to +/- 1/8 cala. Mecate zaplatamy na bosalu w sposób pokazany poniżej – ilość początkowych owinięć dobieramy tak, aby bosal był odpowiednio dopasowany tj. działał w odpowiednim miejscu na żuchwę a zakres ruchomości mieścił się w przedziale 3-6cm.

Koń reaguje na pociągnięcie za wodze na dwa sposoby – przy pociągnięciu za wodzę w bok (na zewnątrz) oddaje głowę w kierunku ciągnięcia; przy pociągnięciu prosto na siebie – ganaszuje się. Wodzami operujemy pulsacyjnie, ale bez szarpania (pociągnięcie – odpuszczenie – pociągnięcie – odpuszczenie) – ciągnąc ze stałą siłą nic nie osiągniemy i bardzo szybko stracimy kontrolę.

Trening konia metodą kalifornijską

Aby trenować konie na hackamore, powinniśmy mieć pod ręką kilka bosali, aby można je było dopasować do konkretnego konia i okresu treningowego. Zazwyczaj na samym początku używa się dość sztywnego bosala o średnicy 3/4 cala; gdy koń nauczy się reagować odpowiednio na hackamore możemy przejść na bardziej miękki bosal, początkowo 3/4 a potem 5/8 cala. Regułą jest stosowanie jak najmiększego i najlżejszego bosala na jaki koń poprawnie reaguje. Gdy przechodzimy na kiełzno i 2 pary wodzy, pod ogłowie zakładamy cieniutki bosal 3/8 cala (tzw. bosalita ). Tradycyjnym kiełznem w metodzie kalifornijskiej jest tzw. spade bit – wbrew pozorom nie jest to sadystyczne narzędzie walki ale subtelnej i delikatnej komunikacji z perfekcyjnie wyszkolonym koniem. Ale to (tzn. spade bit) temat na osobną opowieść…
Przez cały okres treningu uczymy konia reagować na coraz lżejsze pociągnięcia za wodze i stopniowo zbliżamy ręce coraz bliżej do siebie. Niestety, kalifornijska sztuka układania koni na hackamore powoli zanika. Wymaga dużo czasu, kilku różnych bosali dobrej jakości i dużego doświadczenia, jednak osiągane rezultaty są zadziwiające.

Metoda teksańska i mechaniczne hackamore

Metoda teksańska jest ilustracją faktu, że nie wystarczy coś podpatrzeć-trzeba jeszcze wiedzieć o co chodzi. Właściwie jedyna rzecz jaka łączy ją z metodą kalifornijską, to to, że używa się hackamore. Podstawową różnicą jest pozycja bosala i sposób jego działania. W metodzie teksańskiej bosal działa na kość nosową, umieszczony jest niżej niż w metodzie kalifornijskiej, dopasowany raczej luźno i utrzymywany w tej pozycji przez fiador. Kalifornijczycy umieszczali go tak tylko na pierwszych kilka jazd aby mieć większą kontrolę nad młodym koniem (dźwignia); w metodzie teksańskiej pozostaje w tej pozycji przez cały czas. Pozycja ta nie sprzyja wykształceniu u konia lekkości i wrażliwości. Koń nigdy nie jest wolny od nacisku bosala; nie uczy się noszenia głowy prostopadle do ziemi gdyż nie uwalnia go to od nacisku.
Mechaniczne hackamore (hackamore bit) działa na tej samej zasadzie, zamiast bosala mamy tylko odpowiednio ukształtowany kawałek metalu z dłuższymi lub krótszymi czankami.

I tak oto dobrnęliśmy do bardziej lub mniej szczęśliwego końca. Właściwie mniej – o ile mecate odpowiedniej średnicy możemy zrobić z liny kupionej np. w sklepie żeglarskim, to kupno w Polsce bosala o zadanych parametrach graniczy z cudem. Wszelkie sklepy, nawet specjalizujące się w rzędzie do jazdy western (np. WWR, King Horse), zazwyczaj oferują jedną pozycję pt. bosal – to tak jakby sprzedawać coś pod nazwą ’siodło’, bez jakichkolwiek szczegółów. Pozostaje przywieźć zza oceanu lub kupić na eBay’u…